Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii był ponad 13-metrową rzeźbą ze złota i kości słoniowej, wykonaną przez Fidiasza około 437–432 roku p.n.e. Zaginął po przeniesieniu do Konstantynopola, najpewniej podczas pożaru w 475 roku n.e. Poznaj historię, wygląd i ciekawostki związane z jednym z siedmiu cudów starożytnego świata.

Dlaczego posąg Zeusa uznano za cud świata?

W V wieku p.n.e. świątynia Zeusa w Olimpii potrzebowała dzieła, które podkreśliłoby rangę sanktuarium. Rada ośrodka religijnego powierzyła zadanie Fidiaszowi, ateńskiemu rzeźbiarzowi słynącemu z monumentalnych przedstawień bogów.

Ukończona około 437–432 roku p.n.e. figura miała ponad 13 metrów wysokości. Siedziała wewnątrz celli, czyli głównej sali świątyni, a jej rozmiar dostosowano do architektury budowli. Grecki geograf Strabon pisał, że gdyby Zeus wstał, przebiłby dach.

W 225 roku p.n.e. rzeźbę zaliczano już do siedmiu cudów starożytnego świata. Obok niej wymieniano między innymi Wielką Piramidę w Gizie, Wiszące Ogrody Babilonu i Latarnię Morską w Aleksandrii. O wyjątkowości dzieła decydowały nie tylko gabaryty, lecz także kosztowna technika wykonania.

Kim był Fidiasz?

Fidiasz żył około 490–430 roku p.n.e. Pochodził z Aten i należał do artystów, którzy potrafili łączyć rzeźbę z planowaniem całego wystroju świątyni. Wcześniej pracował nad wielkimi wizerunkami Ateny, między innymi Ateną Promachos i Ateną Partenos.

Jego kariera nie przebiegała bez konfliktów. Oskarżono go o sprzeniewierzenie złota przeznaczonego na posąg Ateny Partenos. Sprawa mogła mieć podłoże polityczne, ponieważ artysta należał do grona współpracowników Peryklesa. Zaproszenie do Olimpii stało się dla Fidiasza dowodem zaufania ze strony rady sanktuarium.

Warsztat w Olimpii

Archeolodzy odkryli pozostałości warsztatu naprzeciwko świątyni Zeusa. Znaleziono tam narzędzia, fragmenty materiałów oraz naczynie z napisem Feidio eimi, tłumaczonym jako należące do Fidiasza. Budynek miał dwie kondygnacje i dwie izby.

Rzeźba powstawała prawdopodobnie w częściach. Poszczególne elementy przenoszono do świątyni, gdzie je montowano, ponieważ podłoga warsztatu nie mogła utrzymać ciężaru całej figury. Za gotowym posągiem znajdowała się przegroda ozdobiona malowidłami Panajnosa.

Jak wykonano posąg Zeusa?

Chryzelefantyna polegała na łączeniu złota i kości słoniowej z drewnianym rdzeniem. Kość słoniowa pokrywała odsłonięte części ciała, natomiast złote płytki tworzyły włosy, szatę, sandały i płaszcz. Konstrukcję uzupełniały heban, kamienie szlachetne oraz inne materiały dekoracyjne.

Obróbka kości słoniowej wymagała dużych umiejętności. Materiał pozyskiwano z kłów, rozdzielając i kształtując warstwy zębiny. Pauzaniasz twierdził, że Fidiasz ogrzewał płytki, by stały się bardziej podatne na formowanie. Inne przekazy mówią o ich zwilżaniu octem albo piwem.

Trudność zwiększała skala przedsięwzięcia. Greccy rzemieślnicy zwykle pracowali z kością słoniową przy małych przedmiotach, a tutaj musieli przygotować wielkie powierzchnie ludzkiego ciała. Każdy element musiał pasować do drewnianego szkieletu i zachować stabilność przez stulecia.

Chryzelefantyna łączyła złoto z kością słoniową, ale sam posąg miał także drewniany rdzeń, cedrowy tron, heban i kamienie szlachetne.

Jak wyglądał bóg na tronie?

Pauzaniasz, grecki geograf z II wieku n.e., widział rzeźbę i pozostawił jeden z najdokładniejszych opisów. Zeus siedział na bogato zdobionym tronie, miał poważne oblicze i wieniec z gałązek oliwnych. W prawej dłoni trzymał Nike, boginię zwycięstwa, a w lewej berło z orłem.

Złoty płaszcz zwisał z lewego ramienia. Na jego powierzchni ukazano zwierzęta i lilie. Tron wykonano z drewna cedrowego, a następnie ozdobiono hebanem, kością słoniową, złotem i drogimi kamieniami. Jego nogi oraz rozpory zdobiły sceny mitologiczne i batalistyczne.

Tron i symbole władzy

Orzeł na berle był ptakiem poświęconym Zeusowi. Nike trzymała przepaskę zwycięstwa i nosiła własny wieniec. Przy nogach tronu umieszczono mniejsze przedstawienia bogini, a na jego elementach pojawiały się między innymi sceny amazonomachii, czyli walk Greków z Amazonkami.

Podstawa miała niebiesko-czarny marmur i złote reliefy. Ukazywały one postacie mitologiczne, takie jak Helios, Hera, Eros i Afrodyta. Według Klemensa Aleksandryjskiego na palcu Zeusa znajdował się napis odnoszący się do Pantarkesa, młodzieńca związanego z Fidiaszem.

Oliwa i gra światła

Przed posągiem znajdował się płytki basen o powierzchni około 6,5 m². Wypełniano go oliwą, nie wodą. Ciecz chroniła kość słoniową i drewniane części przed wysychaniem, a odbicie figury wzmacniało wrażenie jej wysokości.

Nie wiadomo dokładnie, jak oświetlano wnętrze świątyni. Drzwi zapewniały bezpośrednie promienie głównie rano, dlatego badacze rozważają użycie cienkich, półprzezroczystych płyt marmurowych w dachu. Mogły przepuszczać rozproszone światło, jednocześnie ograniczając dostęp deszczu.

Gdzie zaginął posąg Zeusa?

Rzeźba stała w Olimpii przez około 800 lat i przyciągała pielgrzymów z całego greckiego świata. Jej wizerunek pojawiał się na monetach Elidy, a poza tym zachowały się przede wszystkim opisy literackie Strabona, Kallimacha z Cyreny i Pauzaniasza. Nie przetrwała żadna pewna kopia oryginału.

W 391 roku n.e. cesarz Teodozjusz I zakazał kultów pogańskich. Sanktuarium straciło znaczenie, a świątynia popadła w ruinę. W 426 roku Teodozjusz II nakazał spalenie budowli, choć przekazy o dokładnym przebiegu zniszczeń nie są całkowicie zgodne.

Około 420 roku posąg wywieziono do Konstantynopola, stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Trafił do zbioru dawnych pogańskich zabytków. Według najczęściej powtarzanej wersji przepadł tam podczas wielkiego pożaru w 475 roku n.e.

Do XXI wieku przetrwały tylko literackie opisy oraz przedstawienia na rewersach monet z Elidy. Sam monument zaginął bezpowrotnie.

Jakie dzieła przypominają o greckim cudzie?

Pozycja siedzącego Zeusa stała się wzorem dla późniejszych przedstawień władców bogów. Rzymski Jowisz z Ermitażu przypomina układem ciało olimpijskiego bóstwa, lecz nie jest jego wierną kopią. Ma niespełna 3,5 metra wysokości wraz z cokołem i wykonano go z marmuru, drewna oraz gipsu.

Współczesne monumenty przewyższają grecką rzeźbę rozmiarami. Statua Jedności w Indiach, przedstawiająca Vallabhbhaia Patela, ma wraz z cokołem 240 metrów wysokości. Ukończono ją 31 października 2018 roku w stanie Gudźarat.

Różnica nie dotyczy tylko skali. Wielkie dzisiejsze pomniki powstają głównie z betonu, stali lub miedzi, podczas gdy dzieło Fidiasza łączyło drewnianą konstrukcję z płytkami kości słoniowej i złota. Właśnie ta technologia sprawiła, że posąg Zeusa pozostał osobnym rozdziałem historii rzeźby.