Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej, dzielnicy Kudowy-Zdroju, powstała w latach 1776–1784 i mieści około 3 tys. czaszek oraz kości na ścianach i sklepieniu, a kolejne 21–30 tys. szczątków znajduje się w krypcie. Zwiedzanie trwa zwykle 15–20 minut i odbywa się z przewodnikiem. Sprawdź historię tego niezwykłego ossuarium, zasady wizyty, dojazd oraz najważniejsze ciekawostki.

Gdzie znajduje się Kaplica Czaszek?

Obiekt leży przy ulicy Tadeusza Kościuszki 54, w dolinie rzeki Czermnicy, około 1 km od centrum Kudowy-Zdroju. Kaplica należy do terenu Parafii św. Bartłomieja w Czermnej i stoi między kościołem św. Bartłomieja a wolnostojącą dzwonnicą.

Samochodem można dojechać ulicami Jana Pawła II oraz Tadeusza Kościuszki. W pobliżu parafii znajduje się parking, a część źródeł wskazuje także miejsca postojowe przy ulicy Moniuszki. Z centrum uzdrowiska da się dojść pieszo w około 15 minut – trasa prowadzi w stronę północną.

Wejście na teren cmentarza prowadzi żwirową ścieżką. Po drodze widać XIX-wieczne grobowce, epitafia w murach oraz pomnik z napisem w języku polskim, czeskim i niemieckim: Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze.

Jak powstało ossuarium w Czermnej?

W 1776 roku proboszcz Wacław Tomaszek, Czech z pochodzenia, zauważył ludzkie czaszki i kości w skarpie niedaleko dzwonnicy. Do prac zaprosił grabarza J. Langera oraz kościelnego J. Schmidta. Początkowe poszukiwania szybko ujawniły znacznie większą liczbę szczątków, niż ktokolwiek przypuszczał.

Kości pochodziły prawdopodobnie z masowych pochówków ofiar konfliktów i epidemii. Wśród możliwych źródeł wymienia się wojnę trzydziestoletnią z lat 1618–1648, wojnę siedmioletnią z lat 1756–1763, wojny prusko-austriackie oraz epidemie cholery z XVII i XVIII wieku.

Prace budowlane trwały od 1776 do 1784 roku, lecz urządzanie wnętrza zakończono dopiero w 1804 roku. Przez niemal dwie dekady Tomaszek i Langer zbierali szczątki w rejonie Kudowy, Dusznik i Polanicy, a następnie je oczyszczali, bielili i układali.

Kaplica upamiętnia ofiary dawnych wojen i epidemii, ale jest także miejscem pochówku, a nie zwykłą ekspozycją muzealną.

Pomysł budowy ossuarium miał zrodzić się po podróży księdza Tomaszka do Rzymu, gdzie odwiedził katakumby. Duchowny zmarł w 1804 roku. Zgodnie z jego wolą jego szczątki trafiły później do kaplicy, podobnie jak kości grabarza Langera.

Co znajduje się we wnętrzu?

Niewielka, murowana kaplica ma barokową formę i plan zbliżony do kwadratu. Jej ściany oraz sklepienie pokrywa około 3 tys. ciasno ułożonych czaszek i kości. Pod posadzką znajduje się krypta, w której spoczywa dalszych 21–30 tys. ludzkich szczątków.

Na głównej ścianie ustawiono skromny ołtarz z barokowym krucyfiksem. W jego pobliżu wyeksponowano czaszki i kości wyróżniające się śladami urazów, chorób lub nietypową budową. Dwie drewniane figury aniołów przypominają o śmierci i sądzie. Jeden trzyma trąbę, drugi wagę.

Jakie szczątki można zobaczyć?

Wśród eksponatów znajdują się czaszki Wacława Tomaszka, J. Langera, sołtysa Czermnej i jego żony. Pokazywana jest także czaszka określana jako tatarska, czaszka ze zmianami chorobowymi oraz kość udowa należąca prawdopodobnie do mężczyzny mierzącego około 2 metrów.

Szczególną historię ma czaszka sołtysa Martinca. Widoczne ślady po kulach wiąże się z jego śmiercią podczas wojny siedmioletniej. Według przekazu został rozstrzelany przez Prusaków za przeprowadzenie wojsk austriackich przez Błędne Skały. Jego żona miała zginąć od uderzenia ostrym narzędziem, gdy próbowała go osłonić.

Dlaczego miejsce robi tak silne wrażenie?

Wnętrze jest małe, a kości ułożono bardzo blisko siebie, bez dużych pustych powierzchni. Zwiedzający widzi jednocześnie ściany, sklepienie, ołtarz i warstwy szczątków. Nie ma tu scenografii ani rekonstrukcji – wszystkie elementy są autentyczną częścią XVIII- i XIX-wiecznego ossuarium.

Jak zaplanować zwiedzanie w 2026 roku?

Kaplica jest udostępniana od wtorku do niedzieli. Zwiedzanie odbywa się w małych grupach, najczęściej liczących około 10 osób, wyłącznie z przewodnikiem. Gdy poprzednia grupa jest jeszcze w środku, trzeba poczekać na kolejne wejście.

W dostępnych informacjach pojawiają się niewielkie różnice, zwłaszcza w godzinach majowo-czerwcowych. Przed wyjazdem w 2026 roku warto sprawdzić komunikat parafii, ponieważ godziny mogą zmieniać się w dni świąteczne lub podczas nabożeństw.

Ile kosztują bilety?

Podawany cennik obejmuje 10 zł dla osoby dorosłej, 8 zł dla emeryta lub rencisty oraz 5 zł dla dziecka w wieku od 6 do 18 lat. Dzieci młodsze, grupy i zasady ulg mogą podlegać osobnym regulacjom. Kasa znajduje się naprzeciwko kaplicy, a wpływy przeznacza się na remonty i konserwację zabytku.

Jak zachować się podczas wizyty?

To miejsce pochówku, dlatego obowiązuje cisza, skromny strój i szacunek wobec zmarłych. Fotografowanie i filmowanie są zakazane. Warto też zarezerwować zapas czasu, ponieważ sama trasa do kaplicy, oczekiwanie na grupę i oprowadzanie mogą zająć więcej niż kwadrans.

• przyjdź przed planowaną godziną zamknięcia,
• sprawdź aktualny rozkład wejść przed wyjazdem,
• wybierz strój właściwy dla zabytku sakralnego,
• nie fotografuj wnętrza ani nie używaj kamery,
• zachowaj ciszę na cmentarzu i w kaplicy.

Jakie znaczenie ma ten zabytek?

Kaplica Czaszek jest jedynym tego rodzaju obiektem w Polsce i jednym z zaledwie kilku europejskich ossuariów. Podobne miejsca znajdują się między innymi w rzymskich katakumbach oraz w Kutnej Horze w Czechach. Czermne ossuarium łączy funkcję sakralną, grobową i dokumentacyjną.

Obiekt wpisano do rejestru zabytków pod numerem 693 10 maja 1960 roku. Ochrona obejmuje budynek i jego historyczne wyposażenie. Wizyta pozwala zobaczyć nie tylko barokową architekturę, lecz także materialny ślad wojen, epidemii i życia dawnych mieszkańców ziemi kłodzkiej.

Raz w roku, o północy z 14 na 15 sierpnia, odprawiana jest tu msza za osoby spoczywające w kaplicy oraz za zmarłych po długich chorobach i nieszczęśliwych wypadkach.