Świątynia Artemidy w Efezie, zwana Artemizjonem, była jednym z siedmiu cudów świata starożytnego i największą monumentalną budowlą jońskiej Azji Mniejszej. Wzniesiono ją z marmuru, wielokrotnie przebudowywano, a w 356 roku p.n.e. spłonęła z rąk Herostratesa. Dziś w miejscu sanktuarium stoi samotna kolumna, lecz historia tego obiektu pozostaje niezwykle bogata. Sprawdź, jak wyglądała świątynia, komu ją poświęcono i dlaczego przez wieki przyciągała pielgrzymów.
Gdzie znajdowała się świątynia Artemidy?
Artemizjon leżał w Efezie, nad rzeką Kayster, na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej – na obszarze dzisiejszej Turcji. Miasto należało do najważniejszych ośrodków Jonii i korzystało z położenia przy szlakach handlowych Morza Egejskiego. Obecnie ruiny znajdują się niedaleko Selçuku, przy drodze prowadzącej do starożytnego Efezu.
Przed przybyciem greckich kolonistów w tym miejscu czczono anatolijską boginię-matkę Kybele. Z czasem jej cechy połączono z kultem Artemidy – bogini łowów, natury, kobiet i Księżyca. Efeska odmiana bóstwa różniła się od klasycznego greckiego wyobrażenia łowczyni. Łączyła dziewiczą Artemidę z opiekunką płodności, ziemi i miejskiej cywilizacji.
Artemizjon był poświęcony Artemidzie, lecz jego kult zachował wiele dawnych, anatolijskich cech związanych z Kybele.
Jak powstawał Artemizjon?
Najstarsze sanktuarium mogło powstać już w VIII wieku p.n.e. Była to prawdopodobnie drewniana świątynia otoczona kolumnadą, która później ucierpiała wskutek powodzi. Wykopaliska ujawniły kilka wcześniejszych warstw zabudowy, w tym ołtarze oraz małe świątynie z kolumnami i frontonami. Najstarsze znaleziska, wykonane ze złota i kości słoniowej, datuje się na VII wiek p.n.e.
W VI wieku p.n.e. bogaty Efez rywalizował z Samos o prestiż i wpływy. Mieszkańcy postanowili wznieść sanktuarium większe od konkurencyjnej budowli na wyspie. Finansowego wsparcia udzielił Krezus, król Lidii, dlatego archaiczny Artemizjon bywa nazywany świątynią Krezusa.
Architekci i trudny teren
Projekt archaicznej wersji przygotował kreteński architekt Chresifron, współpracujący z synem Metagenesem oraz Teodorosem z Samos. Budowniczowie musieli pracować na podmokłym gruncie. Pod fundamentami układano warstwy, które stabilizowały konstrukcję, a rozbudowany system kanałów odprowadzał wodę.
Transport marmuru także wymagał pomysłowych rozwiązań. Kamienne walce tworzące kolumny przesuwano w drewnianych ramach, natomiast ciężkie bloki zawieszano między wielkimi kołami o średnicy około 4 metrów. Takie urządzenia ograniczały tarcie i pozwalały przewozić elementy bez użycia zwykłych wozów.
Jak wyglądała świątynia Artemidy?
Archaiczny Artemizjon był jońskim dipterosem, czyli świątynią otoczoną podwójną kolumnadą. Wykonano go całkowicie z marmuru, co wyróżniało go na tle wcześniejszych budowli sakralnych. Kolumny miały około 18–19 metrów wysokości, a ich dolne partie zdobiły płaskorzeźby. Fryz, przyczółki i dach również otrzymały bogatą dekorację rzeźbiarską.
Wewnątrz znajdował się cedrowy posąg Artemidy. Drewniane wrota z cyprysu pokrywały złocenia, a elementy konstrukcji łączono za pomocą drewnianych sworzni. Przy dekoracji pracowali między innymi Fidiasz, Poliklet i Kresilas – artyści należący do najwybitniejszych rzeźbiarzy epoki.
| Wersja świątyni | Wymiary lub elementy | Najważniejsze cechy |
| Archaiczna | 55,10 × 115,14 m | Podwójna kolumnada, kolumny do 19 m, marmurowa konstrukcja |
| Hellenistyczna | około 130 × 69 m | Podium z 13 stopniami, niższe kolumny, bogata dekoracja |
| Pozostałości współczesne | Jedna kolumna i fragmenty fundamentów | Ruiny częściowo odsłonięte archeologicznie |
Podawane wymiary różnią się w zależności od przyjętej części budowli – jedne źródła opisują stylobat, inne cały obrys kompleksu. Nie zmienia to faktu, że Artemizjon przewyższał rozmiarami ateński Partenon i należał do największych świątyń świata greckiego.
Posąg Artemidy Efeskiej
Najbardziej niezwykłym elementem sanktuarium był kultowy wizerunek bogini. Późniejszy posąg wykonano w technice chryzelefantyny, łącząc złoto, srebro, kość słoniową, heban i czarny kamień. Zachowane kopie pokazują postać o frontalnym układzie, bogato zdobionej szacie i licznych symbolach płodności.
Artemida miała na sukni motywy zwierząt oraz miejskich wież. W Efezie nazywano ją także Pszczelą Boginią, a monety emitowane przez miasto przedstawiały królową pszczół. Co roku w maju odbywały się uroczystości trwające cały miesiąc.
Kto zniszczył świątynię Artemidy?
W 356 roku p.n.e. Herostrates, efeski szewc, podpalił sanktuarium, chcąc zdobyć nieśmiertelną sławę. Pożar zniszczył drewniane elementy dachu, posąg i znaczną część wystroju. Władze skazały sprawcę na śmierć oraz próbowały wymazać jego imię z pamięci. Próba się nie powiodła.
Data pożaru wiązała się według tradycji z narodzinami Aleksandra Macedońskiego. W 334 roku p.n.e. wódz odwiedził Efez i złożył ofiary wśród ruin. Zaproponował pomoc przy odbudowie, lecz Efezjanie odrzucili warunek umieszczenia w świątyni inskrypcji sławiącej jego osobę.
Odbudowa w epoce hellenistycznej
Prace rozpoczęto po śmierci Aleksandra. Kierował nimi między innymi Dejnokrates, a nowy Artemizjon stanął na dawnych fundamentach. Budowlę umieszczono na trzynastostopniowym podium, a kolumny miały około 17,65 metra wysokości. Rzeźbiarską oprawę tworzyli Skopas i Praksyteles, natomiast malowidła przypisywano Apellesowi.
W 1965 roku archeolodzy odkryli podkowiaste pozostałości ołtarza. Woda gruntowa utrudniała prace, dlatego teren osuszano za pomocą pomp. Hellenistyczna świątynia przetrwała do najazdu Gotów w III wieku n.e. Po tym zniszczeniu nie została już odbudowana.
Jak odkryto ruiny Artemizjonu?
Miejsce świątyni odnaleziono w 1869 roku po około sześćdziesięciu latach poszukiwań. Ekspedycję prowadził John Turtle Wood, a jej organizację i finansowanie wspierało British Museum. Badania trwały do 1874 roku i pozwoliły ustalić położenie fundamentów.
Kolejne wykopaliska przeprowadzono w latach 1904–1906 pod kierownictwem Davida George’a Hogartha. Austriaccy archeolodzy pracowali na stanowisku w latach 1896–1906. Część znalezisk trafiła do British Museum, Muzeum Efeskiego w Selçuku oraz Ephesos Museum w Wiedniu.
Zwiedzający zobaczą dziś przede wszystkim jedną zrekonstruowaną kolumnę, fragmenty fundamentów i teren dawnego ołtarza. Ruiny są dostępne bez opłat, zwykle w godzinach 8:30–17:30. Dobry widok na stanowisko archeologiczne rozciąga się ze wzgórza Ayasoluk, w pobliżu bazyliki świętego Jana.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie znajdowała się świątynia Artemidy (Artemizjon)?
Znajdowała się w Efezie nad rzeką Kayster na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, niedaleko współczesnego Selçuku w Turcji.
Komu była poświęcona świątynia i czy kult się zmieniał?
Artemizjon był poświęcony Artemidzie, lecz jej miejscowy kult wchłonął cechy anatolijskiej bogini Kybele, łącząc motywy łowczyni z opieką płodności i miasta.
Kiedy powstało pierwsze sanktuarium i jak przebiegała jego przebudowa?
Pierwsze ślady wskazują na sanktuarium już od VIII–VII wieku p.n.e., które wielokrotnie przebudowywano, aż do wzniesienia wielkiej marmurowej świątyni w epoce archaicznej i późniejszej odbudowy hellenistycznej.
Jak wyglądała architektura i materiały użyte przy budowie Artemizjonu?
Świątynia była jońskim dipterosem z podwójną kolumnadą wykonaną z marmuru, z kolumnami sięgającymi około 18–19 metrów oraz bogatą dekoracją rzeźbiarską.
Jak transportowano ciężkie elementy budowli na trudnym terenie?
Na podmokłych gruntach układano warstwy stabilizujące i kanały odwadniające, a kamienne elementy przesuwano na drewnianych ramach i wielkich kołach, by zredukować tarcie.
Co było najważniejszym elementem wnętrza świątyni?
Centralnym obiektem był kultowy posąg Artemidy wykonany techniką chryzelefantyny, bogato zdobiony i obdarzony symbolami płodności.
Kto zniszczył świątynię i kiedy to się stało?
W 356 roku p.n.e. efeski szewc Herostrates podpalił sanktuarium, powodując zniszczenie drewnianych części dachu, posągu i wystroju.
Kiedy i kto odkrył ruiny Artemizjonu oraz co można dziś zobaczyć na miejscu?
Miejsce odnaleziono w 1869 roku dzięki wyprawie Johna Turtle Wood wspieranej przez British Museum; dziś zwiedzający widzą jedną zrekonstruowaną kolumnę, fragmenty fundamentów i pozostałości ołtarza.
